Өләсәй һәм ҡартатайҙар көнө
Ошо көндәрҙә билдәләнгән Өләсәй һәм ҡартатайҙар көнө - ғаилә байрамы, сөнки был дата быуындар күсәгилешлеге символы, тәрбиә мәктәбе. Ошо ҡәҙерле кешеләрегеҙҙән күңелегеҙгә ниндәй тормош һабаҡтары, аҡыл һәм йола тәртиптәре һеңдерә алдығыҙ?
Рәхимйән ҠОТЛОҒУЖИН, Баймаҡ районы: Ҡартатайым - атайымдың атаһы Ғәлимйән Ҡотлоғужа улы тирә-йүндә дан ир-уҙаман булды. Имәндәй ныҡ кәүҙәле, аҙ һүҙле, тәү ҡарашҡа ҡырыҫыраҡ күренһә лә, күңеле йомшаҡ, игелекле һәм кеселекле, намыҫлы, эшсән кеше булып хәтеремдә һаҡлана. Тирә-йүндә тийеүем шунан: районыбыҙ ауылдарынан ғына түгел, күрше-тирә өлкәләрҙән дә эҙләп, "йәүкәләп" килеп сығырҙар ине уны, сөнки ҡартатайым даны таралған балта оҫтаһы булды. Күптәр өҫтәл, диван, ултырғыс, шкафтарҙың төрлөһөн, бигерәк тә һырлап-биҙәкләп эшләнгән этажерка тип йөрөтөлгәнен, тәҙрә яңаҡтары менән бергә рамдары, ишек, ағас көрәк менән һәнәк, тырма, сана, дуға, мискә, хатта көйәнтәһенә тиклем ҡартатайыма килеп заказ биреп эшләтеп ала торғайны. Ул был заказдарҙы төп эшенән ҡайтҡас, ихаталағы оҫтаханаһында эшләр ине. Ә бит уның бар ғүмере леспромхоздың ағас эшкәртеү цехында эшләп үтте.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғанда уға ни бары 12 йәш була. Атайҙар фронтҡа китеп бөткәс, тыл ауырлыҡтары ҡатын-ҡыҙҙар менән ошо ҡартатайым кеүек һәм унан саҡ ҡына өлкәнерәк үҫмерҙәр иңенә төшә. Бәләкәй булһа ла, ҡайҙа ҡушалар, шунда эшләргә тура килә уға. Тап ана шул ауыр йылдарҙа һалына ла инде ҡартатайымдың эшкә әрһеҙлеге, уңғанлығы һәм бурысына сиктән тыш яуаплы ҡарашы. Һуғыштан һуң ФЗО-ла уҡып, столяр һөнәренә эйә була. Гел маҡталып эшләне, фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн Хеҙмәт Ҡыҙыл байраҡ ордены менән дә бүләкләнде. Бөгөн мин ҡартатайым һөнәрен дауам итәм - ул мине эшкә, тәртипкә өйрәтте. Дөрөҫ, бөгөн мебель һорап килеүсе юҡ, уның ҡарауы, беҙҙә, урман яҡтарында, йортто һаман да ағастан һалалар, шуға ла заманына күрә эш рәүешебеҙ ҙә үҙгәрҙе. Мин эшҡыуар, үҙемдең таҡта ярыу цехым, бура бураусы, өй, мунса һалыусы бәләкәй генә бригадам бар. Әлегесә тәҙрә яңаҡтарын хас ҡартатайым өйрәткәнсә, һырлап-матурлап эшләп ҡуябыҙ - заказсыларыбыҙ ҡыуанып бөтә алмай. Шул саҡ ҡартатайым күңелгә һеңдергән бер аҡыл иҫкә килеп төшә: "Оҫтаның ҡулында ағас та хатта йәнләнә; ана шундай итеп эшлә - уның һөҙөмтәһен күреп һоҡланһындар, эшеңдән риза булһындар, эшеңде үҙең өсөн атҡарған кеүек намыҫлы башҡар", - тип ҡабатларға ярата ине ул...
Һәҙиә ӘЛМӨХӘМӘТОВА, башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы: Әсәйем, Стәрлетамаҡ пединститутын тамамлап, атайымдың ауылына математика уҡытыусыһы булып эшкә килә. Килә лә, атайыма кейәүгә сығып, ҡайны-ҡәйнә йортона килен булып төшә. Мин күбеһенсә атайымдың әсәһе Мөслимә ҡартәсәйем ҡарамағында үҫтем, сөнки әсәйем көнө буйы мәктәптә, атайым, совхоз директоры булараҡ, шулай уҡ мин йоҡлап киткәс кенә эштән ҡайта һәм иртүк тағы сығып киткән була. Үкенескә, һуғыш ветераны ҡартатайым фронтта алған яраларҙан иртә донъя ҡуйҙы, ул саҡ миңә ни бары өс йәш тә юҡ ине әле, шулай ҙа байрамдарҙа уның кейгән пинжәгендәге орден-миҙалдарҙы сыңлатып уйнарға яратыуымды, ә ҡартатайымдың сәстәремдән һыйпап, арҡамдан һөйөүен, тубығына алып ултыртҡан бәхетле минуттарҙы асыҡ хәтерләйем...
Тағы ла бәхетлерәк көндәрем ҡәртәсәйем янында үтте. Ул ауылда танылған йырсы ла, ҡарһүҙ оҫтаһы ла, уңған хужабикә лә, киленен үҙ ҡыҙылай күреп, 30 йылға яҡын татыу йәшәгән киң күңелле, аҡыллы, сабыр ҡәйнә лә, берҙән-бер ейәнсәре - мине өф итеп торған хәстәрлекле ҡартәсәй ҙә ине. Мин унан оҙон ҡышҡы кистәр буйы әкиәт һөйләтергә яраттым. Ә йәй - эш күп осор. Әсәйем, ҡартәсәйем һәм мин өсәүләшеп донъя бағабыҙ, баҡса эштәре менән мәшғүлбеҙ. Кәм тигәндә, ике-өс һыйырҙы һауып, ағын эш итеп, һуң ғына ҡайтып ингән ваҡ малды теүәлләп-ябып ингәнсе, сәй эсерлек тә хәл ҡалмай. Ҡартәсәйем нисек арымағандыр! Етмәһә, бөтәбеҙҙән алда иртүк тороп намаҙын уҡый һала ла тағы шул малдарын тәрбиәләргә сыға. Бына шундай тынғыһыҙ, донъясыл хужабикә булды ул. Ә ниндәй генә әкиәттәр һөйләмәй ине миңә! Аҙаҡ, университеттың филология факультетында уҡығанда, башҡорт халыҡ ижадындағы күпселек әкиәт, хикәйәт-риүәйәттәр, йомаҡ һәм мәҡәл-әйтемдәр, таҡмаҡтар миңә "ҡартәсәйем мәктәбе" буйынса яҡшы таныш ине инде. Халҡыбыҙҙың ауыҙ-тел ижадына һөйөүем ҡартәсәйем ҡарһүҙенән башланды. Башҡорт әҙәбиәтен бик яратты. Әле лә хәтеремдә: буш ваҡыттарында күҙлеген кейеп, Һәҙиә Дәүләтшина, Зәйнәп Биишева, Ноғман Мусин романдарын уҡып ултыра торғайны. Әйткәндәй, исемде лә миңә яратҡан яҙыусыһы хөрмәтенә ул үҙе ҡушҡан. Ауылыбыҙ тарихын, топонимиканы ла шәп белде. Йәй еләккә, бесәнгә барғанда теге йәки был аҡлан, тау, йылға-шишмә атамалары тарихын, төрлө үҫемлектәр, дарыу үләндәре хаҡында ла мауыҡтырғыс итеп һөйләп ҡалдырҙы ул миңә. Хәҙер үҙем ҡартәсәйем йәшендә, пенсияламын. Шуға күрә ейән-ейәнсәрҙәремде тәрбиәләп үҫтерешеүҙә балаларыма терәк һәм кәрәк булырға тырышам. Ошондай ҡартәсәй бүләк иткәне өсөн яҙмышыма мең рәхмәтле булып йәшәйем һәм уның юлын дауам итәм.
Айбулат ВӘЛИЕВ, Өфө ҡалаһы Сипайлово биҫтәһенең 130-сы урта мәктәбе уҡыусыһы: 10-сы класта уҡыйым, һеҙҙең һорауға килгәндә, мин был яҡтан үҙемде бәхетлемен, тип уйлайым, сөнки минең ике ҡартатайым, өләсәйем менән ҡартәсәйем бар. Уларҙы бик яратам, улар ҙа минең өсөн, әсәйем әйтмешләй, өлтөрәп торалар. Өләсәйем һәр ваҡыт минең менән: шифалы үләндәрен ҡайнатамы, дарыуҙар эсерәме, режим буйынса ғына ашата, йөрөргә алып сығамы, поликлиникаға барырғамы - былар өләсәйем ҡарамағында. Хатта бынан өс йыл элек мине диңгеҙ һыуында ҡойоноп, ҡояшта сыныҡһын өсөн Төркиә курортына, унан алдараҡ үҙебеҙҙең Башҡортостандағы Красноусол шифаханаһына ла алып барыусы ул булды. Әле өләсәйемдең яратҡан һүҙен ҡабатлап әйткәндә, "Аллаға шөкөр, сир сигенде", үҙемде яҡшы тоям. Дөрөҫ, йыш ауырыу арҡаһынды дәрестәрҙе күп ҡалдырырға тура килде. Ләкин үҙен яратып, ихтирамлап, өйҙә уға "тиҙ ярҙам" ҡушаматы бирелгән өләсәйем был яҡтан да мине ташламаны: пенсияға тиклем уҡытыусы булып эшләгәнлектән, уҡыу программаһы буйынса минең менән өйҙә шөғөлләнде. Шулай итеп, һынауҙарҙы уңышлы үтеп, унынсы класҡа килеп етеүемдә Айһылыу өләсәйемдең тырышлығы ҙур булды. Өләсәйем һәр ваҡыт янымда, шуға ла мин уны уйынлы-ысынлы "өләсәйем - минең фәрештәм" тип йөрөтәм.
Шуныһы ла мөһим тип уйлайым: беҙ уның менән гел үҙ телебеҙҙә башҡортса һөйләшәбеҙ. Ауырыған саҡтарҙа өләсәйем гел батырҙар хаҡында героик эпостар һәм әкиәттәрҙе ҡысҡырып уҡый торғайны: Урал батыр, Ҡамыр батыр, Аҡъял батыр, Әбйәлил батыр... Хәҙер мин аңлайым: ул сиргә бирешмәүемде, әкиәт геройҙары кеүек көслө, батыр булып үҫеүемде теләгән һәм мине дәртләндергән. Өләсәйемдең сикһеҙ изгелеге, фиҙакәрлеге донъяға ҡарашымды формалаштырҙы. Уҡыуҙы тамамлап, һөнәр алып, ҡайҙа ғына йәшәргә, эшләргә тура килмәһен, өләсәйемде ташламаясаҡмын, изгелеккә изгелек менән яуап бирергә әҙермен, тик иҫән-һау ғына булһын. Мин ышанам: был донъяла изгелек - ҡеүәтле "двигатель", әлеге ҡатмарлы заманда быны раҫлауы ауырыраҡ булһа ла, ҡасан да ул барыбер өҫтөнлөк итергә һәм еңеп сығырға тейеш. Был, бәлки, беҙҙең быуын бәхетенә тап килер: бөтөн донъя халҡы килешеп, потенциалдарын тыныслыҡ хаҡына, ижади үҫеш, прогресты алға этәреүгә тотона башлаһа ине, тип хыялланам.
Гөлфиә МӨХӘМӘТШИНА яҙып алды.
Редакциянан: Ҡалай күңелле итеп бәйән итте беҙҙең һорау алыуҙа ҡатнашыусылар: тимәк, башҡорт халҡына хас тәрбиә мәктәбе йәшәүен дауам итә. Ошондай тәрбиә алған балалар, әлбиттә, ата-әсәһенә, олатай-өләсәйҙәренә ихтирамлы, әйләнә-тирәләге өлкән быуынға, бар кешеләргә иғтибарлы булып үҫә, тигән инаныу бар. Башҡаларға өлгө булһын өсөн, әйҙәгеҙ, ошо тәрбиә мәктәбе тураһында йышыраҡ һөйләйек. Гәзитебеҙҙең "Тәрбиә мәктәбе" рубрикаһы уҡыусыларыбыҙҙан хаттар-хәбәрҙәр көтә.
