Киндӹм тӹредмӹ жеп
Шукердӹ перви кечӹвӓлвел мӱлӓндӹвлӓштӹ ыржа самеш шотлалтын, тӹдӹ шӓдӓнгӹ дон шож лоэш кушкын. Но нӹнӹ сага ыржаат йыдпелвел кымдемвлӓшкӹ вӓрештӹн, кышты изин-олен ӱштӹ климат ыржалан яралеш толын. Молы самвлӓм дӓ кушкышвлӓн махань-шон ясывлӓм сӹнгӹмӹжӹ, кымда важшын рокым яжоэмдӓш палшымыжы (рокышкы кок метр якте вален кердеш) дӓ пӱлӓ витаминӓн ылмыжы (кого пищевой ценностьшы) ыржам шайыл вӓр гӹц анзыкы лыктын. Дӓ тагыды кытлан ыржа йыдпелвел Европыштышы хресӓньвлӓн качкышышты сек тӹнг культуреш шотлалташ тӹнгӓлӹн. Ыржа худа рок дон ярал агыл игечӹ годымат яжо лӓктӹшӹм пуэн кердеш ылын.
XI курым годшен Руш мӱлӓндӹм «ыржа кугижӓншеш» шотленӹт, вет тӹдӹ ыржам выжалышы тӹнг государство ылын. Тӹнӓмшен руш йӹлмӹштӹ шукы халык шая ыржа гишӓн шачын: «Матушка-рожь кормит всех сплошь», «Была б в сусеке рожь — будет и в кармане грош».
2011-шӹ и якте Россий ыржам куштымы доно 1-шӹ вӓрӹштӹ ылын. Вара анзыкы Германи лӓктӹн. 3-шы вӓрӹштӹ – Польша, пакыла Белорусси, Дани, Китай, Украина, Канада, США. Пакыла лу лошты Испани дон Турци ылыт.
Ыржа сек ӹнян культуреш шотлалтын, вет хресӓнь эдем тӹдӹн доно со киндеш шон. А вот шӓдӓнгӹ нечкӹ ылын: кынамжы яжо лӓктӹш ылын, а кукшы игечӹ годым тӹдӹ шачде, юран годым вазын кеӓ, тӹнӓм киндӹм вычаш ак вӓрешт ылын. Шӓдӓнгӹлӓн рокым ӱӓнгдӓш келеш. Перви пӹрцӹм ломыж дон известкӓ вӹдеш нӧртенӹт, вара коштенӹт, тӹмӹкӹ веле ӱденӹт. Седӹндон стӧл вӹлнӹ шӓдӓнгӹ гӹц качкыш шоэн веле ылын, празньыквлӓ годым дӓ улан эдемӹн сӱсек гӹц. Незер хресӓнь эдем ыржа киндӹм качкын гӹнят, киндӹжӹ витамин, микро- дӓ макроэлементвлӓ доно паян ылын, но калорийностьшы изирӓк.
Незер ылмы гишӓн агыл, а яжо тотшы гишӓн ыржа сыкырым яратымыла, дӓ кӹзӹт сыкырым ӹштӓш ыржа дон шӓдӓнгӹ лашашым иквӓреш ярат.
Кырык мары районышты пӹрцӓн дӓ зернобобовый культурым 7443 гектареш ӱдӹмӹ, ти шотышты шӓдӓнгӹм – 1655 гектареш, ыржа чӹдӹ – 140 га, кокиӓшӹм 1997 гектареш ӱдӹмӹ.
1 августеш кокиӓш шӓдӓнгӹм 320 гектарышты тӹредмӹ: «Нива» ООО – 100 га, «Восход» ООО – 70 га, «Мосолов лӹмӓн племзавод» – 60 га, Мосолов лӹмӓн племзавод-колхоз СПК – 40 га, иквӓрешӹжӹ 850 тонн погынен, лӓктӹш – икпораткан 31,5 ц/га.
Яровой киндӹ эче нелӹцӹм пога – шожым, шӹльӹм, пырса дон викӹм шиӓш тӹнгӓлмӹ агыл. Киндӹм тӹредӓш комбайн ситӓлык улы, токвлӓӓт пӹрцӹм йӓстӓрӓш йӓмдӹ ылыт.
Кокшы киндӹ – роколма – шотышты: 20 га нӓрӹштӹ ирӹ йиш сортвлӓм погат, выжалымашкы колтат, тенгеок – кавштам.
Мосолов лӹмӓн племзавод-колхоз СПК шудым 380 тонным, силосым 6700 тонным йӓмдӹлен, «Рассвет» СПК-колхоз вольыкым пукшаш шудым –160 тонным, силосым – 668 тонным. КФХвлӓ иквӓрешӹжӹ 350 тонн шудым йӓмдӹленӹт. Пукшаш кормам ситӓрӓш эче кукуруза церотым выча, икманаш, вольыкым урден лыкташ корма ситӓлык лиэш.
Тене киндӹ нырвлӓ дӓ вес культурывлӓӓт сӹнзӓм сусуэмдӓт, сӱсеквлӓӓт циц лишӓшлык ылыт.
Светлана ИЛЬИНА. «Жерӓ» №31 (10959), 8 август 2025 ин.