«Кыралшы» – «Жерӓ»: 100 и
Кырык мары йӹлмӹ доно лӓкшӹ периодический изданивлӓн тӹнгӓлтӹшӹштӹм 1919 и гӹц шотлаш лиэш. 1919 ин 17 январьын «Незерӹн шамакшы» пӹтӓришӹ газет Казань халашты Наркомнац сага пецӓтлӓлт лӓктӹн. А 1920 ин редакцижӹм Козьмодемьянск халашкы ваштымы, лӹмжӹмӓт вашталтымы – «Тӧр» лин. Кырык мары йӹлмӹ доно пецӓтлӓлтшӹ газет доно писатель-классик Никон Васильевич Игнатьевӹн(1895-1941) лӹмжӹ цат кӹлдӓлтеш: «Незерӹн шамакшы», «Тӧр» газетвлӓн редакторжы ылын. Тӹдӹ шотан, пӓлӹшӹ редактор, яжо организатор, газет йӹр корреспондентвлӓм цымырен. Корреспондентвлӓ логӹц В.С.Шорин (1888-1938), П.С.Шорин (1895- 1951), А.В.Григорьев (1891- 1961), П.Г.Григорьев (1883-1937) дӓ молат лыкташ палшенӹт.
Но 1923-1925 ивлӓн окса дӓ пумага уке велдӹк кырык мары йӹлмӹ доно газет лӓкде. Угӹц газетӹм 24 январь 1926 и гӹц «Кыралшы» лӹм доно халыклан лыдаш лыкташ тӹнгӓлмӹ. 30 октябрь 1930 и гӹц газетӹн лӹмжӹ «Ленин корны» лиэш.
«У сем» журнал 1930 ин лӓктӓш тӹнгӓлмӹ велдӹк Н.Игнатьев журналышкы шукырак сирен, тӹнгӓлшӹ сӓмӹрӹк авторвлӓлӓн палшен.
1930 ин Козьмодемьянскыштышы типографишкӹ корректореш Никандр Ильяков толын. Тенге анзыкылашы писательлӓн сӓмӹрӹк жепшӹ гӹцок творческий эдемвлӓ лошкы вӓрештӓш дӓ литературный пӓшӓэш йӓмдӹлӓлтӓш йӧн лиэш.
Ти веремӓнок педтехникумым тымень лӓкшӹ К.Беляев дон В.Сузы газет редакциштӹ пӓшӓм ӹштӓш тӹнгӓлӹнӹт. Совпартшколышты Пет Першут мары йӹлмӹм тымден, редакцишток Шадт Булат ылын. Цилӓн нӹнӹ ӹшке лоштышты келшенӹт, сирӹмӓштӹ иктӹ-весӹлӓн палшен шалгенӹт.
Н.Ильяковын халашты ӹлӹмӹ дӓ пӓшӓм ӹштӹмӹ жепшӹм иктешлен, теве мам келесӹмӹлӓ: сӓмӹрӹк автор тӹнгӓлтӹш гӹцок литературын цилӓ жанрышты ӹшкӹмжӹм терген, икань мастар ылмыжым анжыктен. Тенге гӹнят, 1934 ин корректор гӹц карангын, Н.Ильяков Йошкар-Олашкы кен, Н.В.Игнатьев тӹдӹлӓн институтышкы пыраш ышым пуэн. 1936 ин тымень лӓктӹн, Йоласал, Виловат школвлӓштӹ тымден. 1940 ин «Стихвлӓ» лӹмӓн пӹтӓришӹ лыдыш книгӓжӹ лӓктӹн. Тӹдӹ литературный пӓшӓштӹ 40 и утла ӹштен. Писательӹн литературный корныш шагалмаштыжы пӧрттӱ пумы талант гӹц пасна со тыменяш цацымыжы, кӹрӹлтде пӓшӓм ӹштӹмӹжӹ, туан йӹлмӹ, халык творчествын пайдажы, тӹдӹн овуцавлӓжӹ докы кымылан ылмыжы палшенӹт.
1933-1935 ивлӓн «Ленин корны» газетӹн редакторжы К.А.Великанов ылын, а вара кужы веремӓ – Н.П.Родионов.
1936 и гӹц руш йӹлмӹ доно «Ленинский путь» газет лӓктӹн, материалым тӹшец кырык мары йӹлмӹшкӹ А.Канюшков дӓ молат сӓренӹт, «Ленин корны» газет тенге лӓктӹн.
«Ленин корны» газетӹм изижӹ-когожы цилӓн лыдыныт. Солавлӓштӹ почтальоным выченӹт. Газетвлӓм пӓшӓштӹ кӓнӹмӹ годымат лыдыныт, ӹшке семӹньӹштӹ ланзыленӹт, авторвлӓмӓт пӓлӓш цаценӹт. Газет лыдшывлӓлӓн пӓшӓзӹвлӓн задачыштым анжыктен, пӓшӓштӹ анзылны кешӹвлӓм пӓлемден дӓ у сӹнгӹмӓшкӹ ӱжӹн.
1992 и гӹц «Ленин корны» газет ӹшке цӹрежӹм нӓлӹн, самостоятельный лин, но 1993 и гӹц лӹмжӹ «Жерӓ» лин. 2002 и гӹц «Ленинский путь» газетӹн лӹмжӹм тенгеок вашталтымы – «Край горномарийский» лӹм доно лӓктӓш тӹнгӓлӹн.
«Ленин корны», варажы «Жерӓ» газет редакциштӹ икманяр писатель-поэт пӓшӓлен, молывлӓ цаткыды кӹлӹм кыченӹт, кыдыжы кӹзӹтӓт сирен шалгат.
К.И.Беляев (1910-1964) 1943 – 1959 ивлӓн Маргосиздатын Кырык мары филиалжым вуйлатен, вара «Ленин корны» газет редакциштӹ 21 июль 1964 и якте пӓшӓлен. Тӹдӹ шукым сирен, сирӹмӹвлӓжӹм халык лыдаш дӓ мырывлӓжӹм мыраш яратен.
И.И.Беляев (1899-1991) – драматург, пьесӹвлӓжӹ: «Хӹдӹртӹш анзыц», «Патриотвлӓ», «Тылык ӹдӹр» дӓ молат. Тӹдӹн пьесӹвлӓжӹм сола клубвлӓштӹ шӹнденӹт.
А.М.Канюшков – поэт, журналист, «Ленин корны», «Большевик корны» (Йоласал район годым) газетвлӓштӹ пӓшӓм ӹштен. А.Канюшков в 1961— 1963 ивлӓн Москвашты Высший литературный курсвлӓштӹ тыменьӹн. А редакциштӹ руш йӹлмӹшкӹ сӓрӹшӹ, тенгеок 11 книгӓжӹ тӹ жепӹнок лӓктӹн.
Г.В.Костатеев – селькор, туан йӹлмӹжӹ доно лӓкшӹ газетвлӓшкӹ, «У сем» журналышкы, писательвлӓ гишӓн керӓл ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓм сирен коден.
Пет Першут, Шадт Булат Кого Отечественный вырсы якте, Вас. Патраш сӓмӹрӹк пӹсӹ корреспондент, поэт ылыныт.
Иван Горный – поэт, писатель, журналист, пӹтӓри кырык мары йӹлмӹ доно лӓкшӹ район газетӹн сотрудникшӹ, вара кужы веремӓ редакторжы ылын. Газет сага шукы и литобъединеним вуйлатен. Пакылажы республикӹн писательвлӓн союзын председательжӹ, 1990 ин угӹц лыкташ тӹнгӓлмӹ «У сем» журналын редакторжы ылын. Тӹнӓм газетӹшкӹ сиренӹт: Николай Егоров, Авенир Апатеев, Анатолий Атюлов, Виталий Стапеев, Валериан Зубков, Леонид Асланов дӓ молат.
Вас. Патрашын ыныкажы Виталий Петухов (1954-2016) – журналист, писатель, Куженер районын «Заря» газетӹн тӹнг редакторжы, кырык марывлӓ доно цат кӹлӹм кычен, цилӓ изданишкӹ сирен шалген, книгӓ дон романвлӓжӹ пецӓтлӓлтӹнӹт. Пиш ӹжӓл, талантан поэт-писательнӓн ӹлӹмӓшӹжӹ ирӹ кӹрӹлтӹн, лач 10 и перви, 12 январьын.
Н.М.Еропов Кырык мары районын «Ленинский путь» газет редакцишкӹ корреспондент семӹнь 1978 ин март тӹлзӹн пӓшӓшкӹ пырен, лу и редакторын вашталтышыжы ылын, а 1989 и гӹц дӓ ӹлӹмӓшӹн пӹтӓртӹш кечӹжӹ якте «Ленинский путь», «Жерӓ» дӓ «Йӓмдӹ ли» тетя газетӹн тӹнг редакторжы ылын.
Талантан журналиствлӓ, поэт-писательвлӓ редакцин пӓшӓзӹвлӓн дӓ лыдшывлӓн ӓшӹндӓрӹмӓшеш пуры кишӓм коденӹт.
И.И Лобанов 60 и лошты со сирен, лач журналист семӹньжӹ – 1981 и гӹц тагачшы кечӹ якте, а вет тӹдӹлӓн 75 и темӹн. «Угӹц шӹжӹ» пӹтӓришӹ книгӓжӓт тӹ инок лӓктӹн, а пакыла книгӓвлӓжӹ со кӹжгӹ гӹц кӹжгӹрӓквлӓ пецӓтлӓлтӓш тӹнгӓлӹнӹт. Пӹтӓри тетялык книгӓвлӓм лыктын гӹнь, кышты лыдышвлӓ, поэмывлӓ пецӓтлӓлтӹнӹт, вара коговлӓлӓн яралвлӓӓт шачыныт.
В.А.Афанасьев – поэт, писатель дӓ юморист, Россий писательвлӓн союзын членжӹ (2004). Лыдышвлӓн сборниквлӓжӹ, книгӓвлӓжӹ лӓктӹнӹт. Шукы лыдышым «Жерӓ», «У сем»-ӹшкӹ сирӓ, йӓлӹн сирӹмӹштӹм ланзыленӓт мышта.
Е.Я.Егоркина – писатель, поэт, драматург, кӹзӹтшӹ жепӹн шукы сирӹшӹ автор, Россий писательвлӓн союзын член, кырык мары йӹлмӹ доно лӓкшӹ сӹлнӹшаяан литературым шукы яжо произведени доно пайдара.
Ти лӹмлӹ дӓ ял вӹлнӹ цаткыдын шалгышы сирӹзӹвлӓн кишӓштӹм пакыла кӹзӹт Светлана Вассанова, Татьяна Труфанова, Татьяна Иванова, Владимир Юшкин, Евгения Савельева, Анна Серебрякова кымдаэмдӓт.
Кӹзӹт газетӹн тӹнг редакторжы Владимир Рыбаков ылеш, газетӹн тиражшы 854 экземпляр нӓрӹ.
Светлана ИЛЬИНА. «Жерӓ» №1 (10980), 2 январь 2026 ин.