Наукышкы пӹтӓришӹ ашкылвлӓ
24 апрельӹн Мары патырвлӓм ӓштӹмӹ кечӹ лӹмеш Йоласал кӹдӓлӓш школышты традицишкӹ пырышы XVII республиканский научно-практический конференци – «Акпарс лӹмеш лыдмашвлӓ» – эртӓрӓлтӹн. Тенгеок мероприятим Россий халыквлӓн икышын ылмы кечеш келӹштӓрӹмӹ, кышты район гӹц 12 школ дон Козьмодемьянск халан «Дарование» школ-интернатын тыменьшӹвлӓ проектно-исследовательский пӓшӓвлӓштӹ доно выступаенӹт дӓ ӹшке сирӹмӹ лыдышвлӓштӹм шайыштыныт.
Ти конференцишкӹ йӓмдӹлӓлтмӹ дӓ участвуйымы доно тетявлӓн шӹмлӓш дӓ лыдышвлӓм сирӓш кымылыштым лыкмы, ӹшке историнӓм пӓлӓш, лӹмлӹ эдемвлӓ гӹц примерӹм нӓлӓш, халыквлӓ лошты икышын ӹлӓш тымдымы шанымаш доно эртӓрӹмӹ.
2009 и годшен яжо традицишкӹ пырен конференцим «Шыжарвлӓ» кӓрш ансамбльын (вуйлатышы Россий дӓ Мары Эл культурын заслуженный пӓшӓзӹ Фаина Эшмякова) шактымы «Акпарсын марш» сем доно тӹнгӓлмӓш – тидӹ «Акпарс лӹмеш лыдмашвлӓн» Гимнжӹ.
Актовый зал цицок ылын. Цилӓм кымылангдаш шамакым пӹтӓриок администрацин глава Сергей Витальевич Першуткинлӓн пумы. Тӹдӹ у должностьыштыжы тыменьшӹвлӓ анзылны пӹтӓришӹ гӓнӓ ылын, мӹндӹр школвлӓн тетявлӓ, векӓт, тишкевек якте тӹдӹм ужделытат, тенгеок – Кырык мары церковный округын, Рождества Христова храмын настоятель Александр Сиситкин дон Йымын Ӓвӓн Владимирский икон лӹмеш храмын настоятель иерей Алексий Васюткинӹмӓт. В.Васильев лӹмӓн МарНИИЯЛИ-н научный сотрудник, Йоласал школын выпускник, Мария Пенькова школын хынавлӓм кымылангден, школын директор Сергей Егороват пуры шамаквлӓм келесен. Вара конференцилӓн тӹнгӓлтӹшӹм ӹштӹшӹ Тамара Петрова ти мероприяти анзыкыжымат эче шукы гӓнӓ лижӹ манын.
Пакыла цилӓн класс-кабинетвлӓ йӹде куд секцишкӹ пайылалтыныт, кышты 28 тыменьшӹ ӹшке темыжы доно шайыштын, электронный презентацимӓт кычылтын, а кудымшышты 3-9 классвлӓштӹ тыменьшӹ 20 тетя наизусть изи поэт ылмыштым сцена гӹц анжыктен.
ӹц анжыктен. Ма гишӓн вара тыменьшӹвлӓ йӓллӓнӓт шайышташ йӓмдӹлӓлт толыныт ылын? Тидӹм секцивлӓн лӹмвлӓштӹ гӹц раскыдемдӓш лиэш: «Истори дӓ краеведени», «Земляквлӓ», «Географи дӓ экологи», «Семнян дӓ ӹлӹмӓшӹн ӓкшӹ» («Ценности и смысл жизни»), «Этнографи дӓ нацивлӓ лоштышы кӹл». Тымдышывлӓлӓн «Методическая мастерская» секци виш ылын. Тӹштӹ кок пӓшӓм анжымы, иктӹжӹ 6 классышты мары литература уроклан ярал «Халык устный творчествышты кӓршӹм шактышын образшы» методический палшык, кыдым тымдышы Т.К.Данилова йӓмдӹлен. Тӹдӹ конференцин эртӓрӓлтмӹжӹм веле агыл цымырен шоктен, эче техень ланзылымашымат ӹштен, 1 вӓрӹм пумы.
Кынам иктешлӹмӓшӹм ӹштӹмӹ, секци вуйлатышывлӓ (модератор) дӓ жюрин членвлӓ мытыкын ӓклӹмӹ дӓ пуры шамаквлӓм, кӓнгӓшвлӓм келесенӹт, сӹнгӹшӹвлӓлӓн дипломвлӓм, а молы участниклӓн сертификатвлӓм кычыктенӹт.
«Истори дӓ краеведени» секциштӹ шайыштшывлӓм тенге ӓклӹмӹ:
1 вӓр – Яшина Юлия, 6 класс, «Дарование» школ-интернат; Егорова Алена, 6 класс, Пӹзӹкныр сош; 2 вӓр – Ильзоркина Анастасия, Карпунева Карина, 8, 9 кл., Кӓтӓ Шошмар школ; 3 вӓр – Гуляева Светлана, 8 кл, Озерка школ; Кубекова Анастасия, 8 кл., Кулаковы школ.
«Географи дӓ экологи» секцим иктешлӹмӹ: 2 вӓр – Сиваева Анастасия, 7 кл., Пайскырык школ; 3 вӓр – Ильмянкин Матвей, 8 кл., Кулаковы школ.
«Семнян дӓ ӹлӹмӓшӹн ӓкшӹ» секциштӹ шукырак тыменьшӹ участвуен: 1 вӓр – Цендушева Надежда, 6 кл., Эмӓнсола школ; 2 вӓр – Самойлова Елена, 7 кл., Микрӓк школ; Сиситкина Ксения, 5 кл., Усола школ; 3 вӓр – Коновалова Карина, Коргазина Альбина, 8 кл., Троицко-Посадский школ; 1 вӓр – Кириллова Лилия, 10 кл, Кулаковы школ; 2 вӓр – Сазонова Эвелина, 11 кл., Озерка школ; 3 вӓр – Леонтьева Ангелина, 11 кл., Йоласал школ; Инейкин Александр, 10 кл., Пайскырык школ.
«Этнографи дӓ нацивлӓ лоштышы кӹл» секциштӹ нӹл тема ылын: 1 вӓр – Бухонова Кристина, Бухонов Александр, 9, 2 кл., «Дарование» школ-интернат; 2 вӓр – Романова Виктория, 8 кл., Микрӓк школ; Алиткина Анита, Баландаева Агния, 8 кл., Микрӓк школ; 3 вӓр – Костина Елизавета, 6 кл., Кулаковы школ.
Лыдышвлӓм сирӹшӹ дӓ шайыштшывлӓ лошты вӓрвлӓ тенге вӓрештӹнӹт: 1 вӓр – Корнилов Глеб, 4 кл., Пайскырык школ; 2 вӓр – Минеева Татьяна, 3 кл., Микрӓк школ; Кирюшкина Юлиана, 4 кл., Йоласал школ; 3 вӓр – Емельянова Полина, 3 кл., Виловат школ; Григорьева Камила, 4 кл., Кулаковы школ; 1 вӓр – Белова Полина, 7 кл., Микрӓк школ; 2 вӓр – Мочалов Кирилл, 5 кл., Йоласал школ; 3 вӓр – Овчинников Станислав, 5 кл., Пӹзӹкныр школ; Денисова Анна, 9 кл., Эмӓнсола школ. Молы тыменьшӹлӓн сертификатвлӓм пумы.
Ӹжӓл, цилӓ секциштӹшӹ выступайышывлӓм колышташ йӧн ылде, темывлӓ интересный ылыныт, лӹмлӹ икманяр эдем гишӓн (учитель-фронтовик НГ.Г.Ягодкин, связист З.П.Кубековын вырсы корныжы, Л.В.Вилюкован пӧртшӹн историжӹ, физико-математический наукын доктор Н.Н.Николаев), РМЭ арбитражный судын пӹтӓришӹ председатель Е.З.Васютин, тымдышы, мырызы А.М.Тихомирова (Баронова); кырык мары выргем, халык творчество («Жерӓ» ВИА-н историжӹ) дӓ молы гишӓнӓт пӓлен нӓлӓш лиэш ылын. Икманяр пӓшӓм газетвлӓн страницешӓт вӓрӓнгдӓш лиэш, «Жерӓ» газетеш тӧрӧк пецӓтлӓш моло ярал агылеп – цилӓн руш йӹлмӹ доно сирӹмӹ ылыт. Дӓ конференциштӹжӓт кырык марла чӹдӹ хытырымы, мам попаш!
Конференцин пӓшӓштӹжӹ кырык мары поэт дӓ сирӹзӹвлӓ участвуенӹт, ӹшке лыдышвлӓштӹмӓт лыдын пуэнӹт, кыце сирӹмӹ гишӓн тыменьшӹвлӓлӓн яжо кӓнгӓшвлӓм келесенӹт: Светлана Вассанова, Ирина Саракеева, Анна Серебрякова, Раисия Першуткина (Морозова).
«Акпарс лӹмеш лыдмашвлӓ» – сӓмӹрӹк шӹмлӹзӹвлӓлӓн пӹтӓришӹ ашкылвлӓм ӹштӓш пумы йӧн, тишец наукышкат мӹндӹр агыл. Тидӹлӓн шукым лыдаш, ӹшкӹмӹм кидӹшкӹ кычаш дӓ жепӹм такеш эртӓрӓш агыл. Цилӓ тыменьшӹм кымылангденӓ, анзыкылажат ум пӓлӓш кымылда лижӹ!
Картук корныважышты Акпарслан памятник доран традици семӹнь пеледӹшвлӓм пиштӹмӓш – техень кечӹн ик яжо традицижӹ.
26 апрельӹн, кӓнӹмӹ кечӹн, Мары Эл мычкы мӓмнӓн патырвлӓлӓн, Геройвлӓлӓн дӓ молы лӹмлӹ эдемвлӓлӓн шагалтымы памятниквлӓ доны халык нӹнӹм ӓшӹндӓрӓш погынен.
Светлана ИЛЬИНА. «Жерӓ» №18 (10997), 30 апрель 2026 ин.